Η Περιστερώνα είναι ένα μεγάλο μεικτό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη δυτική κεντρική πεδιάδα (λεκανοπέδιο Μόρφου), γύρω στα 32 χιλιόμετρα δυτικά της πρωτεύουσας. Η διοικητική της έκταση, ανέρχεται στα 2.465 εκτάρια περίπου.

Η Περιστερώνα είναι κτισμένη κοντά στη δυτική όχθη του ομώνυμου ποταμού, που είναι παραπόταμος του Σερράχη, σε μέσο υψόμετρο 230 μέτρων. Ο ποταμός αυτός άνοιξε μια πλατειά κοιλάδα, αφού κουβάλησε από τα βουνά του Τροόδους τεράστιους όγκους κροκαλών, που τις εναπέθεσε στην κοίτη του. Αυτές τις κροκάλες στα παλιά χρόνια, οι κάτοικοι της Περιστερώνας, τις χρησιμοποιούσαν για το θεμελίωμα των σπιτιών τους, αφού πάνω στη βάση αυτή, οικοδομούσαν με πλιθάρι το ισόγειο ή το ανώγι τους. Σήμερα, οι κροκάλες χρησιμοποιούνται για την παραγωγή σκύρων. Το ανάγλυφο του χωριού, έχει μια κλίση προς τα βόρεια. Το υψόμετρο από τα 300 μέτρα κοντά στα νότιά του σύνορα, μειώνεται στα 230 μέτρα κοντά στον οικισμό και στα 150 μέτρα κοντά στα βόρειά του σύνορα.

Η Περιστερώνα δέχεται μια πολύ χαμηλή μέση ετήσια βροχόπτωση, που μόλις φθάνει τα 297 χιλιοστόμετρα (μέσος όρος περιόδου 1951-1980). Ωστόσο το χωριό επηρεάζεται από το μεγαλύτερο και σημαντικότερο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου, εκείνο της Δυτικής Μεσαορίας ή Μόρφου. Στην περιοχή του, έχουν αν o ρυχθεί δεκάδες διατρήσεις που μαζί με την αξιοποίηση του νερού του ποταμού συνέβαλαν στην άρδευση σημαντικών εκτάσεων γης, που ανέρχονταν το 1985 στα 888 εκτάρια. Η έκταση αυτή, σύμφωνα με την απογραφή γεωργίας 1985, είναι η μεγαλύτερη σ' ολόκληρη την ελεύθερη περιοχή της επαρχίας Λευκωσίας. Κατά τους χειμερινούς και α vo ιξιάτικους μήνες που ρέει ο ποταμός, χωμάτινα και τσιμε v τένια αυλάκια, μεταφέρουν νερό για την άρδευση παρακείμενων φυτειών εσπεριδοειδών και λαχανικών.

Τα εύφορα εδάφη του χωριού, οι μεγάλες αρδευόμενες εκτάσεις γης με τις προσοδοφόρες καλλιέργειες των εσπεριδοειδών, των λαχανικών και των οσπρίων και η εργατικότητα των κατοίκων του, συνέβαλαν ώστε η Περιστερώνα να καταστεί ένα από τα πρώτα γεωργικά χωριά της Κύπρου.

Στην περιοχή της, καλλιεργούνται σε μεγάλη κλίμακα τα εσπεριδοειδή (226 εκτάρια το 1985), τα όσπρια (186 εκτάρια το 1985, που περιλαμβάνουν κουκιά, φασόλια, ρεβίθια και λουβιά) και τα σιτηρά (310 εκτάρια το 1985). Η έκταση των οσπρίων, σύμφωνα με την απογραφή γεωργίας 1985, ήταν η μεγαλύτερη σ' ολόκληρη την Κύπρο και η έκταση των εσπεριδοειδών, η μεγαλύτερη της επαρχίας Λευκωσίας. Η Περιστερώνα είναι επίσης το κυριότερο λαχαν o παραγωγικό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας (221 εκτάρια το 1985). Στην περιοχή της καλλιεργείται μια μεγάλη ποικιλία λαχανικών που περιλαμβά vo υν πατάτες, κρεμμύδια, σκόρδους, μαρούλια, μπιζέλια, πιπέρια, κολοκυθάκια, κραμπιά, καρπούζια, πεπόνια, ντομάτες, αγγουράκια, καρότα, παντζάρια, κόλιαντρο και άλλα. Στο χωριό καλλιεργούνται ακόμη τα ν o μευτικά φυτά, οι ελιές, οι αμυγδαλιές και λίγα αμπέλια επιτραπέζιων και οιν o ποιήσιμων ποικιλιών.

Εκτός από τη γεωργία, πολύ ανεπτυγμένη είναι και η κτην o τροφία στο χωριό. Το 1985 εκτρέφονταν 2.674 πρόβατα, 897 κατσίκες, 280 αγελάδες, 4.260 χοίροι και 14.660 κοτόπουλα.

Η Περιστερώνα εξυπηρετείται μ' ένα πολύ καλό οδικό δίκτυο. Βρίσκεται δίπλα στον δρόμο Λευκωσίας-Αστρομερίτη-Τροόδους που τη συνδέει τόσο με την πρωτεύουσα, όσο και με τα ορεινά θέρετρα του Τροόδους. Στα βορειοδυτικά, συνδέεται με το χωριό Αστρομερίτης (περί τα 4 χμ.), στα ανατολικά με το χωριό Ακάκι (περί τα 5 χμ.) και στα νοτιοανατολικά με το χωριό Ορούντα (περί τα 4,5 χμ.) και Αγία Μαρίνα.

Οι κάτοικοι πλήρωναν ειδικούς φόρους, που αποτελούσαν το εισόδημα του δευτερδάρ εφέντη (αρχηγού των τεσσάρων αγάδων της Λευκωσίας που είχαν την ευθύνη είσπραξης των φόρων από τα χωριά).

Έχουμε αναφέρει ήδη το αξιολογώτερο μνημείο του χωριού, την εκκλησία των Αγίων Ιλαρίωνος και Βαρνάβα. Κοντά στην εκκλησία αυτή, βρίσκεται και το τουρκικό τζαμί, του οποίου ο μιναρές υψώνεται δίπλα στο καμπαναριό κι αποτελεί παράδειγμα της πολύχρονης συμβίωσης των Ελλήνων και των Τούρκων της Κύπρου. Μάλιστα σαν τέτοιο παράδειγμα, η εικόνα αυτή χρησιμοποιήθηκε και σε κυπριακό γραμματόσημο των 2 γροσιών και σε άλλο των 3/4 του γροσιού, της περιόδου της αγγλοκρατίας και τα δύο (επί βασιλέως Γεωργίου). Σήμερα η εκκλησία με το μιναρέ εικονίζεται στο χαρτονόμισμα των πέντε λιρών. Ο R . Gunnis (1936) μνημονεύει και την εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας που γράφει ότι είχε επισκευαστεί επί των ημερών του, αλλά διατηρούσε ακόμη λίγες τοιχογραφίες. Η εκκλησία αυτή, στο νοτιοδυτικό άκρο του χωριού, είναι μικρή καμαροσκέπαστη και αποτελεί κτίσμα του160υ αιώνα. Στον ίδιο αιώνα χρονολογούνται και οι τοιχογραφίες της.

Ο G . Jeffery πάλι (1918) μνημονεύει τη μικρή εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, παλαιό κτίσμα που ξανακτίστηκε- Ο Ρός ( Ross , 1845) κάνει γενική αναφορά για ύπαρξη μεσαιωνικών εκκλησιών στην Περιστερώνα.

Σ' ότι αφορά την εκπαίδευση, το 1849-50 ιδρύθηκε ιδιωτικό σχολείο στο χωριό από τον δάσκαλο Χατζηδημήτρη Ασκητή, που συνέχισε να λειτουργεί στο σπίτι του ως το 1870- Τον διαδέχτηκε ο γιος του Κωνσταντίνος Χατζηδημητρίου, ο οποίος δίδαξε από το 1870 μέχρι το 1878 και τρία χρόνια μετά την αγγλική κατοχή (1878 ). Μετά πήγε στον Στρόβολο όπου χειροτονήθηκε ιερέας. Μαθητές από άλλα χωριά έμεναν στο σπίτι του δασκάλου πληρώνοντας σε είδος για τη διατροφή τους.

Παράλληλα, αναφέρεται ότι είχε λειτουργήσει στο χωριό (άγνωστο από πότε ακριβώς) και τουρκοκυπριακό σχολείο.

Το όνομα Περιστερώνα, είναι σύνηθες στον ελληνικό χώρο, αφού είναι η κατοικία, φωλιά των γνωστών συμπαθέστατων πτηνών, των περιστεριών, των πουλιών της Αφροδίτης, που ταυτίστηκε με την θεά του έρωτα του ελληνικού πανθέου. Το ίδιο αυτό πτηνό ήταν ιερό και για την νέα θρησκεία, τον χριστιανισμό, αφού συμβόλιζε το Άγιο Πνεύμα ή και την Ειρήνη. Πέρα του συμβολισμού του ήταν και ταχυδρομικό μέσο, κυρίως στους Μεσαιωνικούς χρόνους.

Έτσι μια σειρά φωλιών των περιστεριών, ονομαζόταν ο Περιστερώνας. Η επικράτηση του θηλυκού (η Περιστερώνα) είναι και πάλι σύνηθες τόσο στην Κύπρο όσο και Πανελληνίως.

Στην Κύπρο με την ονομασία Περιστερώνα, υπάρχουν ακόμη δύο χωριά ένα στην επαρχία Πάφου και ένα στην κατεχόμενη Αμμόχωστο.

Στο χωριό ιδρύθηκε αστυνομικός περιφερειακός σταθμός, από το 1905. Ο κυπριακός σιδηρόδρομος, που κάλυπτε κατά μήκος όλη την κεντρική πεδιάδα (Μόρφου-Λευκωσία-Αμμόχωστος) περνούσε βορειότερα του χωριού (από το χωριό Αυλώνα), όμως συνέβαλε στην ανάπτυξη και της Περιστερώνας.